در
بازدید : 28204      تاریخ درج : 1390/2/24
 

آشتیان

آشْتیان، شهر و مركز شهرستانی به همین نام از استان مركزی ایران در فاصله 80 كیلومتری شمال شرقی اراك (مركز استان مركزی)، 120 كیلومتری جنوب غربی قم، و بر سر راه فرعی قم، گركان و تفرش.

نام

 تنی چند از پژوهشگران، بیارائه سند، اَبْرَشْتِجان (و نه اشتجان) مذكور در تاریخ قم را آشتیان پنداشتهاند[1] و آنچه درباره وجه تسمیه ابرشتجان در این كتاب آمده در ذیل آشتیان نقل كردهاند[2]. صرف نظر از افسانهای بودن این وجه تسمیه، از تاریخ قم و دیگر منابع آشكارا بر میآید كه ابرشتجان نه از نظر لفظ قابل تطبیق بر آشتیان است و نه از لحاظ موقعیت جغرافیایی. در تاریخ قم زیر عنوان «ذكر بارویی كه به قم محیط بوده و نو و كهنه» از دیواری سخن به میان است كه «یزدانفاذار رئیس ناحیت ابرشتاج» و چند تن از فرمانروایان محلی چون اسفید و پسرش، صفین، برای ایمن شدن از «لشكر دیلم» بر گرد دیههای قم برآورده بودند.[3]. از این سخن بر میآید كه ابرشتجان و جَمكَران كه دیواری آن دو را به هم میپیوسته و نیز دیگر دیهها و نواحی یعنی سرقت، جبل، كشویه، اسفرآباد، سعدآباد، قزدان، كَمیدان، مَزدِجان و جُمَر كه باروی قم آنها را در بر میگرفته بایستی نواحی و دیههایی نزدیك به هم بوده باشند. این سخن را متون مربوط به سدههای اخیر و برخی آبادیها و محلات كنونی قم نیز تأیید میكنند. نام این دیهها و جایها برخی عیناً و برخی با اندكی تصحیف در كتابچه تفصیل و حالات دارالایمان قم[4] آمده است: «مزرعه غزوان [احتمالاً تصحیف شدة قزدان]: از مزارع قدیم ... از نهر شهرستان میشود ... مزرعه جمكران ... طرف شرقی بلد در یك فرسخی واقع است ... مزرعه ابرستجان: (بر وزن بهمن نشان) ... در دامنه كوه یزدان كه در نیم فرسخی شهر است واقع است ... مزدیجان: ... در حوالی شهر واقع است ... كمیدان: در جنب بلد واقع و از مزارع قدیم است ... جُمَر و سعدآباد: در زیر بلد واقع است»[5]. علاوه بر این، تاریخ قم در «تفصیل سكك ابرشتجان» (یكی از رساتیق قم) از 11 محله و مزرعه نام برده كه نام هیچ یك از قری و دیههایی ناحیهای كه امروز آشتیان به شمار میآید، در میان آنها نیست حال آنكه در گفتوگو از «ضیعتها و دیههای» وره (یا ورّه، یكی دیگر از رساتیق قم)، در كنار نام اشتجان از 35 «دیه وضعیت» نام میبرد[6] كه از آن میان میتوان نام آبادیهای شهرستان آشتیان و نقشه جغرافیایی آن یافت[7]. بنابراین میتوان گفت كه شهرستان آشتیان حدوداً همان رستاق وره كهن، و شهر آشتیان نیز همان اشتجان (اشتگان)، یكی از دیههای كهن وره است. ذكر نام روستاهای وره، فراهان و طبرس در كنار هم، زیر عنوان مضافات قم، در البلدان یعقوبی نیز این سخن را استوارتر میسازد (ص 49).

سیمای طبیعی

شهر آشتیان در جنوب خاوری كوه كلاهه و غرب كوه زیرگان (كوه مشرف بر روستای آمره و دهستان دستجرد، از شهرستان قم)، در سراشیبی تپههای مجاور رودخانه آهو، با خانههایی مشرف بر یكدیگر (پله پله) واقع شده است (شناسنامه شهرها، نقشه؛ ناصرالدین شاه، 196، 197؛ فووریه، 389؛ كیا، یك). با هوایی سرد و خشك و زمستانهایی دراز. میزان باران سالانه آن از 200 تا 250 میلی متر در تغییر است. رودخانه آشتیان (آهو) از پیوستن دو شاخه شكل میگیرد. شاخه بزرگتر، رود آهو، از درههای كوه كلاه و كوه زیرگان سرچشمه میگیرد. رودخانه آهو كه تنها در بهاران آب دارد، پس از گذشتن از میان شهر و تقسیم آن به دو نیمه شرقی و غربی به سوی جنوب جریان مییابد و پس از گذشتن از دیههای سیاوشان و دستجرده به كویر میقان میریزد. آشتیان كوهستانی و دارای آب و هوای سرد و خشك و زمستان هایی دراز است.[8]

پیشینه تاریخی:

كهن ترین متنی كه از دیه اشتجان (شهر آشتیان كنونی) سخن به میان آورده تاریخ قم[9]  است كه زیر عنوان رستاق ورّه (حدوداً شهرستان آشتیان فعلی) و طسوج جوزه و جَرَكان (گركان) از اشتجان و چند دیه دیگر از دیههای وره نام برده است.[10] از این تاریخ تا روزگار قاجاریه ٠1193-1344ق/1779-1925م) نامی از اشتجان یا اشتیان در متون تاریخی و جغرافیایی نمییابیم.[11] اگر آنچه را در تاریخ قم آمده، درست و دور از اشتباه كتابتی بدانیم، میتوان حدس زد كه اهمیت جوزه (یكی از دیههای دهستان دستجرد قم) و جركان از اشتجان بیشتر بوده است. زیرا یكی از طسوجهای پنجگانه رستاق وره به این دو نام خوانده میشده است. در متون روزگار قاجاریه، خاصه سفرنامهها، مكرر از آشتیان به عنوان قریهای بزرگ یا قصبهای آباد یاد شده: «آشتیان قریهای است قصبه مانند و محلی است خاطر پسند از توابع بلوك فراهان ... محتوی است به قرب هزار خانه دلگشای و باغات فرح فزای ...»[12] . ناصرالدینشاه، آشتیان را آبادی كمآب و بادخیزی كه خانههایش «طبقه طبقه ساخته شده» توصیف كرده است (ص 389).

بزرگان آشتیان

از آشتیان، مردان ناموری در علم و دین و سیاست برخاستهاند. برخی از این بزرگان اینانند:

·         میرزا مهدی آشتیانی(فیلسوف شرق)

·         علامه سید جلال‌الدین آشتیانی فیلسوف و عارف نامدار معاصر

·         میرزا محمد علی بلبل آشتیانی، مستوفی اصفهان در روزگار صفویه كه دفتری شعر به گویش آشتیانی (هـ م) از او به جای مانده (زنده در 1060ق/1650م)

·         حاج میرزا محمدحسن آشتیانی (د 1319ق/1901م) از مجتهدین و مراجع بنام دوره ناصری و صاحب تألیفات بسیار كه به پشتیبانی از تحریم تنباكو برخاست و مردم تهران در حمایت از او به قصر سلطنتی حمله بردند.

·         شیخ مرتضی آشتیانی (د 1365ق/1946م) پسر او كه پس از پدر مرجعیت روحانی یافت و از مخالفان دولت ناصری بود

·         میرزا مصطفی آشتیانی، فرزند دیگر او (مقـ 1327ق/1909م) ملقب به افتخارالعلما و از اطرافیان علیاصغرخاناتابك

·         حاج میرزا هاشم آشتیانی، فرزند دیگر او، حكیم، متكلم و فقیه، صاحب نامه رهبر در اخلاق، حاشیه بر منظومه و اسفار؛ میرزامهدی آشتیانی، (1269-1332ش/1953-1980م) صاحب حواشی بر منظومه، اسفار و فصوص (دانشنامه، ذیل آشتیانی؛ دولتآبادی، 2/7، 16، 30)

·         میرزا محمود آشتیانی، پسر شیخمرتضی، فقیه زاهد عارف

·         اسماعیل آشتیانی فرزند دیگر شیخمرتضی، نقاش معاصر (1271-1349ش/1970-1892م) شاگرد كمالالملك، متخلص به شعله (عربگل، 596)

·         پروین اعتصامی(بزرگترین شاعر زن ایران)

·         دكتر محمد قریب بنیانگذار طب كودك در ایران

·         دكتر عبدالكریم قریب پدر علم زمین شناسی ایران

·         عباس اقبال آشتیانی، محقق و مورخ معاصر (1314-1375ق/1896-1956م).

وضع كنونی

 آشتیان شهری است كوچك با 1342 خانوار[13] و 4/3 درصد رشد جمعیت. میزان باسوادی 6/66 درصد است و این شهر در این زمینه، به ترتیب، پس از محلات، كمیجان، اراك و تفرش در مرتبه پنجم (در میان 16 شهر استان) قرار دارد. آشتیان دارای 4 دبستان (2 پسرانه، 2 دخترانه)، 3 مدرسه راهنمایی (2 پسرانه، یك دخترانه)، 2 دبیرستان (یك پسرانه و یك دخترانه) و بر روی هم 88 نفر عضو آموزشی و 1249 دانشآموز است. دیگر مراكز و امكانات بهداشتی، مذهبی، فرهنگی، اجتماعی و رفاهی اینهاست: آب لولهكشی، برق، تلفن، یك بیمارستان 25 تختی، 3 درمانگاه، یك آزمایشگاه طبی، 5 داروخانه، 4 بخش تزریقات، 5 مسجد، یك كتابخانه با 721/4 جلد كتاب، 3 پارك، 4 ورزشگاه، آتشنشانی، كشتارگاه، یك جایگاه فروش نفت، بنزین و گازوئیل، یك عامل فروش نفت، یك مهمانخانه و 5 دستگاه تاكسی (شناسنامه شهرهای كشور، 2/جمـ). مردم همه بر مذهب شیعه دوازده امامیاند و زبان همگان فارسی است، جز روستاییان محلههای كهن بخش غربی شهر (مازِری، لاق، سَرِدِی (دِه)، نیان دِی، مِیدَنگاه، آقا زیارت و محل چِناری) كه به گویش آشتیانی، كه به گویش آشتیانی، از گویشهای مركزی ایران، سخن میگویند (كیا، یك).

مآخذ: نكـ آشتیان، شهرستان.

منبع :مركز دائره المعارف بزرگ اسلامی

 



[1] - دهگان، تاریخ اراك، 143، 144                                                                                                                                            

[2] - سیفی قمی، 72-75

[3] - صص 33-35

[4] - تدوین در 1305ق/1888م

[5] - افضلالملك، 79-83

[6] - صص 135، 138

[7] - جهاد سازندگی، فرهنگ اجتماعی، 20-22؛ نقشه عملیات مشترك؛ دهگان، تاریخ اراك، 142، 143

[8] - فرهنگ جغرافیایی، 15؛ نقشه عملیات مشترك؛ سدیدالسلطنه، 304؛ قریب، 15

[9] - تألیف در 378ق/988م

[10] - صص 119، 139

[11] - سیفی قمی، 19، 20

[12] - شیروانی، حدائقالسیاحه، 56؛ همو، بستانالسیاحه، 41، 42

[13] - سرشماری عمومی نفوس و مسكن، 4

کليه حقوق برای پايگاه شهید مطهری محفوظ است